Theo Khoản 39 Điều 3 Luật Đất đai 2024, tái định cư được định nghĩa là việc Nhà nước thực hiện bồi thường bằng đất ở hoặc nhà ở tại khu tái định cư (hoặc địa điểm khác phù hợp) cho người có đất bị thu hồi. Hỗ trợ bằng giao đất ở, nhà ở tái định cư cho người không đủ điều kiện bồi thường về đất ở nhưng không còn chỗ ở nào khác.
Hiểu một cách đơn giản, khi giải phóng mặt bằng, thay vì chỉ đền bù bằng tiền mặt, Nhà nước sẽ thu xếp nơi ở mới (đất ở hoặc nhà ở) cho những người dân bị ảnh hưởng trực tiếp đến chỗ ở.
Các trường hợp được hỗ trợ tái định cư
Để hiểu rõ ai không được cấp tái định cư, trước hết cần căn cứ vào Điều 111 Luật Đất đai 2024, quy định các đối tượng được hỗ trợ/bố trí tái định cư gồm:
Hộ gia đình, cá nhân có đất ở bị thu hồi đáp ứng đủ điều kiện bồi thường theo Điều 95 Luật Đất đai 2024. (Trường hợp có nhiều thế hệ/hộ gia đình cùng chung sống không đủ diện tích chia tách sẽ được xem xét giao đất có thu tiền hoặc bán/cho thuê nhà ở tái định cư).
Người bị thu hồi đất gắn liền với nhà ở phải di chuyển chỗ ở nhưng không đủ điều kiện đền bù đất ở, đồng thời không còn chỗ ở nào khác trên địa bàn cấp xã/huyện/quận tương ứng.
Hộ gia đình, cá nhân bị thu hồi đất nông nghiệp, đất phi nông nghiệp (không phải đất ở) đủ điều kiện bồi thường, có nhu cầu tái định cư và địa phương có sẵn quỹ đất/nhà ở tái định cư.
Đất ở bị thu hồi phục vụ dự án khu đô thị (được bồi thường đất/nhà tại chỗ) hoặc các dự án khác (nếu khu vực có sẵn quỹ đất/nhà tái định cư).
Cải tạo, xây dựng lại nhà chung cư (thực hiện theo quy định của Luật Nhà ở).
3 trường hợp không được bố trí tái định cư
Căn cứ từ các quy định trên, người dân bị thu hồi đất thuộc một trong 03 trường hợp dưới đây sẽ không được bố trí đất ở/nhà ở tái định cư:
Trường hợp 1: Thu hồi đất không đáp ứng điều kiện bồi thường theo Điều 95
Cá nhân, hộ gia đình có đất bị thu hồi không thuộc loại đất ở, hoặc đất nông nghiệp / phi nông nghiệp nhưng không đủ điều kiện được bồi thường về đất theo quy định tại Điều 95 Luật Đất đai 2024 (ví dụ: đất lấn chiếm trái phép, đất giao không đúng thẩm quyền không đủ điều kiện cấp GCN...).
Trường hợp 2: Vẫn còn chỗ ở/đất ở khác trên cùng địa bàn
Hộ gia đình, cá nhân bị thu hồi đất ở nhưng vẫn còn nhà ở hoặc đất ở khác trên cùng địa bàn xã, phường, thị trấn (ở khu vực nông thôn) hoặc địa bàn quận, thị xã, thành phố thuộc tỉnh (ở khu vực đô thị).
Nguyên tắc tái định cư nhằm giải quyết chỗ ở thiết yếu. Do đó, nếu người dân đã có nơi ở khác trên cùng địa bàn thì Nhà nước chỉ bồi thường bằng tiền hoặc các hình thức khác theo quy định chứ không bố trí thêm đất/nhà tái định cư.
Trường hợp 3: Diện tích đất còn lại sau khi thu hồi vẫn đủ điều kiện để ở
Trường hợp hộ gia đình, cá nhân chỉ bị thu hồi một phần đất ở, và diện tích đất ở còn lại sau khi thu hồi vẫn đủ kích thước, diện tích tối thiểu để xây dựng nhà ở theo quy định của UBND cấp tỉnh/thành phố sở tại.
Người dân cần làm gì khi bị thu hồi đất nhưng không được tái định cư?
Nếu rơi vào trường hợp không được cấp nhà/đất tái định cư, người sử dụng đất vẫn được hưởng các quyền lợi bồi thường, hỗ trợ khác nếu đủ điều kiện, bao gồm:
Bồi thường bằng tiền tương ứng với giá trị quyền sử dụng đất bị thu hồi.
Bồi thường tài sản gắn liền với đất (nhà cửa, công trình, cây trồng...).
Hỗ trợ di chuyển, ổn định đời sống, đào tạo chuyển đổi nghề nghiệp (nếu thuộc đối tượng áp dụng).
Như vậy, khi nhận thông báo thu hồi đất và phương án bồi thường, người dân nên chủ động kiểm tra kỹ điều kiện pháp lý thửa đất của mình, đối chiếu quy định diện tích tách thửa/diện tích tối thiểu tại địa phương để đảm bảo tối đa quyền lợi chính đáng.
