Theo dự thảo Thông tư của Bộ Y tế, văn bản được xây dựng nhằm làm căn cứ để các địa phương ban hành chính sách khuyến khích, thưởng, hỗ trợ bằng tiền hoặc hiện vật đối với tập thể, cá nhân thực hiện tốt công tác dân số. Đối tượng áp dụng gồm các thôn, tổ dân phố, xã và công dân Việt Nam cư trú trên lãnh thổ Việt Nam.
Dự thảo dự kiến thay thế Thông tư số 01/2021/TT-BYT về hướng dẫn địa phương ban hành chính sách khen thưởng, hỗ trợ trong công tác dân số. Theo Tờ trình của Cục Dân số, việc xây dựng quy định mới xuất phát từ những thay đổi của pháp luật dân số, tình hình mức sinh cũng như yêu cầu thích ứng với già hóa dân số.
Địa phương có thể hỗ trợ trẻ em đến ít nhất 12 tháng tuổi
Một trong những nội dung đáng chú ý nhất của dự thảo là nhóm chính sách nhằm gia tăng tỷ lệ sinh, hướng tới đạt và duy trì mức sinh thay thế.
Theo đó, căn cứ tình hình thực tế, địa phương có thể lựa chọn, quyết định các hình thức khuyến khích, hỗ trợ cá nhân và các cặp vợ chồng sinh con.
Các chính sách được gợi ý gồm hỗ trợ chi phí sàng lọc, dự phòng vô sinh; hỗ trợ tiền hoặc hiện vật cho phụ nữ mang thai; hỗ trợ tiền hoặc hiện vật cho trẻ đến đủ tối thiểu 12 tháng tuổi, cùng những hình thức phù hợp khác.
Đối với tập thể, dự thảo đề xuất thôn, tổ dân phố có 3 năm liên tục đạt tỷ lệ phụ nữ sinh con thứ hai từ 50% trở lên có thể được UBND cấp xã thưởng, biểu dương và hỗ trợ bằng tiền hoặc hiện vật.
Nếu duy trì tiêu chí này trong 5 năm liên tục, thôn, tổ dân phố có thể được đề xuất UBND cấp tỉnh thưởng. Với cấp xã, địa phương đạt tỷ lệ phụ nữ sinh con thứ hai từ 50% trở lên trong 3 hoặc 5 năm liên tục cũng thuộc diện được xem xét khen thưởng; mức hỗ trợ cho trường hợp duy trì 5 năm được dự thảo đề xuất gấp đôi mức 3 năm.
Cộng tác viên dân số phụ trách địa bàn đạt tỷ lệ phụ nữ sinh con thứ hai từ 50% trở lên cũng có thể được thưởng, biểu dương và hỗ trợ.
Đề xuất hỗ trợ gia đình có ít nhất hai con gái
Đối với mục tiêu giảm mất cân bằng giới tính khi sinh, dự thảo đưa ra chính sách khuyến khích đối với cả tập thể và cá nhân.
Theo đó, xã có 100% thôn đưa nội dung không trọng nam hơn nữ, không lựa chọn giới tính thai nhi và kiểm soát mất cân bằng giới tính khi sinh vào hương ước, quy ước có thể được đề xuất UBND cấp tỉnh thưởng một lần, đồng thời biểu dương và hỗ trợ bằng tiền.
Đáng chú ý, tùy mục tiêu dân số và thực tế tại địa phương, chính quyền có thể lựa chọn hình thức khuyến khích, biểu dương và hỗ trợ đối với cặp vợ chồng, cá nhân trong độ tuổi sinh đẻ có ít nhất hai con gái dưới 16 tuổi, tại thời điểm được đề xuất, nếu nuôi con khỏe, dạy con ngoan, con học giỏi, thành đạt.
Các hình thức được dự thảo nêu gồm tôn vinh, biểu dương, hỗ trợ mua bảo hiểm y tế học sinh, hỗ trợ sữa học đường và những chính sách phù hợp khác.
Hỗ trợ khám sức khỏe trước hôn nhân, sàng lọc trước sinh và sơ sinh
Dự thảo cũng dành một nhóm chính sách nhằm nâng cao chất lượng dân số.
Theo đó, xã có 3 năm liên tục đạt tỷ lệ từ 90% trở lên số cặp nam, nữ thanh niên được tư vấn, khám sức khỏe trước khi kết hôn có thể được đề xuất UBND cấp tỉnh thưởng, biểu dương và hỗ trợ một lần bằng tiền hoặc hiện vật.
Chính sách khen thưởng cũng được đề xuất đối với địa phương duy trì tỷ lệ cao phụ nữ mang thai được sàng lọc trước sinh và trẻ sơ sinh được thực hiện sàng lọc các bệnh cơ bản.
Ở cấp cá nhân, nam, nữ trước khi kết hôn có tiền sử gia đình trong vòng ba đời có người mắc bệnh, tật bẩm sinh hoặc thuộc một số địa bàn dân tộc thiểu số, miền núi có tình trạng tảo hôn, kết hôn cận huyết có thể được hỗ trợ chi phí tư vấn và khám sức khỏe di truyền.
Phụ nữ mang thai và trẻ sơ sinh thuộc dân tộc thiểu số rất ít người cũng được đề xuất hỗ trợ tiền đi lại khi thực hiện sàng lọc trước sinh, sơ sinh.
Không còn phù hợp nếu tiếp tục lấy tiêu chí “không sinh con thứ ba”
Theo Tờ trình, một trong những lý do cần thay thế quy định hiện hành là chính sách dân số đã có những thay đổi căn bản.
Luật Dân số quy định cá nhân và cặp vợ chồng được quyết định thời gian sinh con, số con và khoảng cách giữa các lần sinh phù hợp với sức khỏe, điều kiện học tập, lao động, thu nhập và khả năng nuôi dạy con.
Vì vậy, Cục Dân số đánh giá các tiêu chí khuyến khích dựa trên việc không sinh con thứ ba không còn phù hợp với chủ trương và chính sách dân số trong tình hình mới.
Cơ quan soạn thảo cho biết dự thảo mới tập trung vào bốn nhóm chính: gia tăng tỷ lệ sinh để đạt và duy trì mức sinh thay thế; giảm mất cân bằng giới tính khi sinh; nâng cao chất lượng dân số; chăm sóc người cao tuổi tại nhà và cộng đồng.
Kinh phí thực hiện các chính sách dự kiến lấy từ ngân sách địa phương và các nguồn kinh phí hợp pháp khác. Nội dung, hình thức cũng như mức hỗ trợ cụ thể sẽ do địa phương lựa chọn, quyết định căn cứ mục tiêu chính sách dân số và điều kiện thực tế.
Theo Tờ trình, Bộ Y tế dự kiến trình ban hành Thông tư trước ngày 30/11/2026. Do văn bản hiện vẫn ở giai đoạn dự thảo, các chính sách và tiêu chí nêu trên chưa phải quy định chính thức và có thể tiếp tục được chỉnh sửa trước khi ban hành.
