Pháp luật luôn tôn trọng và ưu tiên ý nguyện của người để lại di sản thông qua di chúc. Tuy nhiên, theo Điều 650 Bộ luật Dân sự 2015, di sản sẽ được chia theo pháp luật trong những trường hợp sau:
Người mất không để lại di chúc, hoặc di chúc để lại không hợp pháp.
Người được chỉ định hưởng thừa kế theo di chúc chết trước hoặc chết cùng thời điểm với người lập di chúc; hoặc cơ quan, tổ chức được hưởng di chúc không còn tồn tại vào thời điểm mở thừa kế.
Người được chỉ định hưởng di chúc không có quyền hưởng di sản hoặc chủ động từ chối nhận di sản.
Ngoài ra, thừa kế theo pháp luật cũng được áp dụng đối với những phần tài sản không được định đoạt trong di chúc, hoặc phần di chúc liên quan đến tài sản đó không có hiệu lực pháp luật.
Ai là người được hưởng di sản?
Khi phân chia theo pháp luật, di sản sẽ được chia theo thứ tự các "hàng thừa kế" quy định tại Điều 651 Bộ luật Dân sự 2015. Những người cùng hàng thừa kế sẽ được hưởng phần di sản bằng nhau.
Hàng thừa kế thứ nhất: Vợ, chồng, cha mẹ đẻ, cha mẹ nuôi, con đẻ, con nuôi của người chết.
Hàng thừa kế thứ hai: Ông bà nội, ngoại; anh, chị, em ruột của người chết; cháu ruột (gọi người chết là ông bà nội, ngoại).
Hàng thừa kế thứ ba: Cụ nội, ngoại; bác, chú, cậu, cô, dì ruột; cháu (gọi người chết là bác, chú, cô, dì ruột); chắt (gọi người chết là cụ nội, ngoại).
Lưu ý quan trọng: Những người ở hàng thừa kế sau chỉ được hưởng di sản nếu không còn ai ở hàng thừa kế trước (do đã qua đời, từ chối nhận di sản, hoặc bị truất quyền hưởng di sản).
Quy trình 5 bước thực hiện thủ tục phân chia di sản
Để việc phân chia di sản được pháp luật công nhận, những người thừa kế cần tiến hành thủ tục công chứng văn bản phân chia di sản.
Bước 1: Nộp hồ sơ tại tổ chức hành nghề công chứng
Người thừa kế cần chuẩn bị 1 bộ hồ sơ bao gồm: Giấy tờ tùy thân (CCCD/Hộ chiếu); Giấy chứng tử của người để lại di sản; Giấy tờ chứng minh mối quan hệ với người đã khuất (Giấy khai sinh, Giấy chứng nhận kết hôn...); và các giấy tờ chứng minh quyền sở hữu tài sản của người chết (Sổ đỏ, Giấy đăng ký xe...).
Bước 2: Công chứng viên kiểm tra hồ sơ
Công chứng viên sẽ thẩm định tính hợp pháp của các loại giấy tờ, xác định xem người để lại di sản có đúng là chủ sở hữu tài sản hay không, và người yêu cầu công chứng có đúng thuộc diện được hưởng thừa kế hay không.
Bước 3: Niêm yết công khai
Tổ chức hành nghề công chứng bắt buộc phải tiến hành niêm yết việc tiếp nhận công chứng văn bản phân chia di sản. Văn bản chỉ được ký công chứng khi đã hết thời hạn niêm yết mà không phát sinh bất kỳ khiếu nại hay tố cáo nào.
Bước 4: Ký công chứng văn bản phân chia di sản
Sau khi hoàn tất kiểm tra và niêm yết, các đồng thừa kế sẽ ký vào Văn bản phân chia di sản dưới sự chứng kiến của Công chứng viên.
Bước 5: Đăng ký sang tên quyền sở hữu
Văn bản phân chia di sản đã được công chứng chính là cơ sở pháp lý cao nhất để người thừa kế mang đến cơ quan Nhà nước có thẩm quyền (như Văn phòng Đăng ký đất đai, cơ quan Công an...) để tiến hành thủ tục sang tên đổi chủ, chính thức xác lập quyền sở hữu đối với tài sản được thừa kế.
Mức phí công chứng khi thực hiện thủ tục sẽ được tính dựa trên giá trị của di sản thừa kế theo quy định tại Thông tư 257/2016/TT-BTC.
Tóm lại, việc phân chia di sản thừa kế theo pháp luật tuy có trình tự rõ ràng nhưng đòi hỏi người dân phải chuẩn bị giấy tờ minh bạch, đầy đủ. Để thủ tục diễn ra suôn sẻ, nhanh chóng và tránh gây mâu thuẫn gia đình, những người thừa kế nên tìm hiểu kỹ quy định hoặc nhờ đến sự tham vấn của các văn phòng luật sư, tổ chức hành nghề công chứng chuyên nghiệp.
