Tại các bảo tàng ở Đà Nẵng, hàng loạt mộ chum gốm có niên đại hơn 2.000 năm đang được lưu giữ và trưng bày. Những hiện vật này không chỉ phản ánh kỹ thuật chế tác gốm của cư dân Sa Huỳnh cổ mà còn hé lộ những quan niệm độc đáo về sự sống và cái chết.
Những chiếc quan tài gốm có niên đại hàng nghìn năm
Theo báo VietNamNet, các hiện vật được phát hiện qua nhiều cuộc khai quật khảo cổ tại Gò Dừa (xã Thu Bồn), Gò Mả Vôi (xã Duy Xuyên), Lai Nghi (phường Điện Bàn Đông) cùng một số di tích khác trên địa bàn TP Đà Nẵng.
Nổi bật tại Bảo tàng Văn hóa Sa Huỳnh - Chămpa (xã Duy Xuyên) là 5 chiếc mộ chum hình trụ kích thước lớn, được khai quật tại di tích Gò Dừa. Di tích này có niên đại khoảng 2.100 năm.
Những chiếc chum có thân cao, thành gần như thẳng đứng, miệng rộng và phần đáy thuôn tròn. Theo tập tục mai táng đặc trưng của cư dân Sa Huỳnh, chum gốm lớn được sử dụng làm quan tài, đặt thẳng đứng dưới lòng đất.
Nắp mộ chum cũng có nhiều kiểu dáng khác nhau như hình nón cụt, hình lồng bàn, mâm bồng. Thậm chí, có trường hợp người xưa tận dụng đáy của một chiếc chum khác để làm nắp đậy.
Quan sát từ phía trên, những chiếc chum hình trụ có miệng rộng và lòng sâu. Trên vành miệng một số hiện vật còn xuất hiện các cặp lỗ nhỏ, được cho là dùng để buộc dây khi hạ chum xuống huyệt mộ.
Tại di tích Gò Mả Vôi, các nhà khảo cổ phát hiện một chiếc mộ chum hình cầu có thân tròn phình rộng, cổ ngắn, đáy thuôn và nắp đậy bằng gốm. Di tích này có niên đại khoảng 2.400 năm.
Ngoài loại hình mộ chum hình cầu, các cuộc khai quật tại đây còn phát hiện những chiếc chum hình nồi, hình trái xoan và hình trái đào. Sự đa dạng về kiểu dáng cho thấy kỹ thuật chế tác cũng như tập tục mai táng của cư dân Sa Huỳnh khá phong phú.
Phát hiện mộ chum kép và nhiều hình thức mai táng
Những hình ảnh tư liệu về cuộc khai quật khảo cổ tại di tích Gò Dừa năm 1999, cho thấy nhiều chiếc chum gốm lớn được phát hiện nằm sâu dưới lòng đất. Đây là nguồn tư liệu quan trọng giúp các nhà nghiên cứu tìm hiểu tập tục chôn cất của cư dân Sa Huỳnh.
Đáng chú ý, tại Gò Dừa, các nhà khảo cổ từng phát hiện loại hình mộ chum kép, gồm hai chiếc chum lồng vào nhau, được ví như hình thức "trong quan ngoài quách".
Cuộc khai quật năm 1999 trên diện tích 16m² đã tìm thấy 6 mộ chum, trong đó có 5 mộ chum kép. Bên trong những chiếc chum lớn, các nhà khảo cổ còn phát hiện hiện vật gốm có kích thước nhỏ hơn.
Theo báo Dân trí, trong mộ chum bao giờ cũng kèm theo đồ tuỳ táng gồm đồ gốm, công cụ đá, công cụ sắt, đồng và đồ trang sức.... Những đồ tuỳ táng được tìm thấy trong mộ chum thể hiện một tín ngưỡng riêng của cư dân Sa Huỳnh cũng như của cư dân vùng biển ở nhiều khu vực trên thế giới.
Mộ chum được chôn thành cụm, thường ở cồn cao ven biển, ven sông với nhiều hình thức mai táng: Cải táng, hoả táng, hung táng trẻ em và mộ tượng trưng.
Mộ chum Sa Huỳnh đa dạng về kích thước và kiểu dáng như chum hình trụ, chum hình trứng, chum trung gian giữa hình trụ và hình trứng, chum hình cầu, chum lồng nhau...
Bí ẩn của mộ chum khiến những nhà khảo cổ đau đầu khi họ gần như không định dạng được cách mai táng duy nhất của người Sa Huỳnh. Họ có cả nguyên táng, tức là chôn người chết nguyên vẹn, có cả hỏa táng, tức là thiêu người chết rồi đưa tro hài vào chum, có cả cải táng.
Trong đó, một số chiếc chum còn lưu lại dấu tích than tro, được cho là có liên quan đến hình thức hỏa táng. Đặc biệt, tại Gò Dừa, mộ chum số 2 còn chứa xương người, nhiều khả năng là di cốt trẻ em, có thể liên quan đến tục hung táng.
Không chỉ có những chiếc chum gốm, các nhà khảo cổ còn tìm thấy nhiều đồ tùy táng bên trong và xung quanh mộ, gồm công cụ lao động bằng sắt, đồng, đồ gốm và trang sức làm từ mã não, thủy tinh.
Theo bà Lê Thị Phương Thảo, những hiện vật này phản ánh quan niệm của cư dân Sa Huỳnh cổ về cuộc sống sau khi chết.
"Người Sa Huỳnh xưa quan niệm cuộc sống vẫn tiếp diễn sau khi con người qua đời. Vì vậy, người chết được chôn theo những vật dụng để sử dụng ở thế giới bên kia", bà Thảo giải thích.
Những chiếc mộ chum được phát hiện tại các di tích khảo cổ ở Đà Nẵng không chỉ là dấu tích của một hình thức mai táng cổ xưa. Qua hàng nghìn năm, các hiện vật này vẫn cung cấp nguồn tư liệu quý giá về kỹ thuật làm gốm, phong tục tang lễ và đời sống tinh thần của cư dân Sa Huỳnh.
