Loài cá có lớp vảy bạc óng ánh, mỗi năm vào mùa từ tháng 4 đến tháng 7
Trong số những loại cá quen thuộc ở Việt Nam, cá mòi gây ấn tượng bởi thân hình thon dài, dẹp hai bên và lớp vảy bạc lấp lánh. Phần lưng thường có màu xanh xám hoặc xanh ánh bạc, trong khi bụng sáng màu hơn. Cá trưởng thành có chiều dài phổ biến khoảng 15–25cm, sống thành đàn và phân bố tại nhiều vùng biển, cửa sông cũng như khu vực nước lợ.
Ở Việt Nam, cá mòi xuất hiện tại các hệ thống sông như sông Hồng, sông Lam, sông Yên và sông Thu Bồn. Tùy điều kiện tự nhiên từng địa phương, thời điểm cá xuất hiện có thể khác nhau, song khoảng tháng 4 đến tháng 7 hằng năm thường được xem là mùa khai thác tại nhiều khu vực. Khi đến mùa sinh sản, một số quần thể cá di chuyển từ vùng nước mặn, nước lợ vào cửa sông, tạo điều kiện để ngư dân đánh bắt.
Tại những địa phương ven sông như Nghệ An, cá mòi từ lâu đã gắn liền với đời sống của người dân. Trước đây, khi nguồn cá còn dồi dào, nhiều gia đình thường mua về kho, rán hoặc nấu canh để đổi vị cho bữa cơm hằng ngày. Dù có phần thịt thơm và béo, cá mòi cũng có khá nhiều xương nhỏ nên không phải ai cũng ưa chuộng, đặc biệt là những người ngại công đoạn sơ chế.
Việc đánh bắt cá mòi đòi hỏi kinh nghiệm bởi chúng thường di chuyển theo đàn và khá nhạy với sự thay đổi của môi trường nước. Khi nước trong, cá có thể phát hiện và tránh lưới, khiến việc khai thác gặp khó khăn hơn. Ngược lại, vào ban đêm hoặc những thời điểm nước sông đục, ngư dân có thể thuận lợi hơn trong việc thả lưới. Sản lượng cá cũng thay đổi theo từng năm, có mùa cá về nhiều nhưng kích thước nhỏ, trong khi những năm khác số lượng ít hơn song cá lại to và chắc thịt.
Ngày nay, cá mòi không chỉ xuất hiện trong bữa ăn của người dân địa phương mà còn được bán tại các chợ hải sản, chợ dân sinh và một số kênh kinh doanh trực tuyến. Theo mức giá tham khảo được ghi nhận trên thị trường, cá mòi tươi có giá dao động khoảng 40.000 - 80.000 đồng/kg, tùy thời điểm, kích thước và nguồn hàng. Ngoài cá nguyên con, người mua còn có thể lựa chọn sản phẩm đã sơ chế, lọc thịt hoặc chế biến sẵn.
Một trong những món ăn phổ biến nhất từ cá mòi là cá kho. Cá được làm sạch, ướp cùng riềng, tiêu, cà chua hoặc các loại gia vị quen thuộc rồi kho nhỏ lửa để thịt thấm đều, phần xương mềm hơn. Khi hoàn thành, cá có vị béo nhẹ, thịt chắc, nước kho đậm đà, thích hợp ăn cùng cơm nóng. Ngoài ra, cá mòi còn được rán giòn, hấp gừng, nấu canh chua hoặc chế biến thành mắm, tùy theo khẩu vị và tập quán ẩm thực từng vùng.
Để món ăn giữ được chất lượng, người mua nên chọn những con cá có mắt trong, thân chắc, vảy còn bám tương đối tốt và không có mùi bất thường. Cá sau khi đánh bắt cần được bảo quản lạnh sớm, bởi chất lượng thịt có thể suy giảm nhanh nếu để lâu ở nhiệt độ không phù hợp. Với những món sử dụng cá sống hoặc chưa được nấu chín kỹ, nguy cơ mất an toàn thực phẩm cần được đặc biệt lưu ý.
Cá mòi giàu dinh dưỡng
Không chỉ được yêu thích nhờ hương vị, cá mòi còn là nguồn thực phẩm cung cấp nhiều dưỡng chất có lợi cho cơ thể. Loài cá này chứa protein, axit béo omega-3, vitamin B12, vitamin D cùng các khoáng chất như canxi và phốt pho. Đây đều là những thành phần quan trọng đối với hoạt động của hệ thần kinh, tim mạch và quá trình duy trì sức khỏe xương.
Đáng chú ý, cá mòi thuộc nhóm cá béo giàu omega-3, đặc biệt là EPA và DHA. Các axit béo này có vai trò trong nhiều hoạt động sinh lý của cơ thể, trong đó có chức năng tim mạch và não bộ. Việc bổ sung cá giàu omega-3 vào chế độ ăn cân đối là một trong những lựa chọn dinh dưỡng thường được khuyến khích, thay vì chỉ tập trung vào những loại cá có giá bán cao.
Cá mòi còn có ưu điểm về hàm lượng canxi, nhất là loại đóng hộp được chế biến cùng phần xương đã làm mềm và có thể ăn được. Khi sử dụng cả xương, người ăn nhận thêm một lượng canxi đáng kể so với việc chỉ ăn phần thịt cá. Tuy nhiên, hàm lượng dưỡng chất có thể khác nhau giữa cá tươi, cá đóng hộp, loại ngâm dầu hoặc sốt cà chua, vì vậy không thể áp dụng chung một con số cho tất cả sản phẩm.
Theo chuyên gia dinh dưỡng Mỹ Samantha Cassetty, cá mòi là một trong những lựa chọn cá có giá trị dinh dưỡng cao. Một số sản phẩm cá mòi đóng hộp có thể cung cấp hàm lượng dưỡng chất nổi bật khi so sánh với cá hồi ở cùng khẩu phần. Dù vậy, điều này không có nghĩa cá mòi vượt trội hơn cá hồi về mọi mặt, bởi mỗi loại cá có thành phần dinh dưỡng và ưu điểm riêng.
Bên cạnh đó, cá mòi có kích thước nhỏ, vòng đời tương đối ngắn nên nhìn chung có xu hướng tích lũy ít thủy ngân hơn những loài cá săn mồi lớn như cá kiếm hoặc cá mập. Đây cũng là một trong những lý do cá mòi thường được nhắc đến khi lựa chọn nguồn đạm từ thủy sản cho chế độ ăn đa dạng.
Dù giàu dinh dưỡng, cá mòi vẫn cần được sử dụng hợp lý. Với sản phẩm đóng hộp, người tiêu dùng nên chú ý hàm lượng natri ghi trên nhãn, nhất là khi cần kiểm soát lượng muối trong khẩu phần. Người có tiền sử dị ứng cá cũng cần tránh sử dụng, trong khi những người có chế độ ăn đặc biệt nên cân nhắc theo hướng dẫn của nhân viên y tế.
Từ loại cá nhỏ quen thuộc ở vùng sông nước, cá mòi ngày càng được nhiều người quan tâm nhờ hương vị đặc trưng, cách chế biến phong phú và giá trị dinh dưỡng. Với mức giá dễ tiếp cận, đây là một lựa chọn đáng cân nhắc cho bữa cơm gia đình, đặc biệt với những người muốn bổ sung cá giàu omega-3 mà không nhất thiết phải tìm đến các loại thủy sản đắt tiền.
