Đáng chú ý, những tài liệu ghi lại lý do các tác phẩm bị kiểm duyệt cũng sẽ lần đầu tiên được công khai, hé lộ quan niệm về đạo đức và hoạt động kiểm soát xuất bản của Ireland trong nhiều thập kỷ.
Căn phòng bí mật lưu giữ 12.000 cuốn sách bị cấm
Trong gần một thế kỷ, một căn phòng đặc biệt bên trong tòa nhà Bộ Tư pháp Ireland, nằm tại khu vực St Stephen’s Green ở trung tâm thủ đô Dublin, đã âm thầm lưu giữ hàng nghìn cuốn sách không được phép lưu hành.

Căn phòng này không mở cửa cho công chúng bởi các kệ sách chứa khoảng 12.000 tác phẩm từng bị đánh giá là không đứng đắn hoặc khiêu dâm.
Nơi đây được ví như “nghĩa địa sách” dành cho những tác phẩm bị Hội đồng Kiểm duyệt Xuất bản Ireland cấm phát hành. Cơ quan này được thành lập với mục tiêu bảo vệ đạo đức công chúng, từng loại bỏ những cuốn sách có nội dung bị cho là liên quan đến tình dục hoặc các vấn đề bị xem là suy đồi.
Nhiều tác giả nổi tiếng thế giới có tác phẩm nằm trong danh sách bị cấm, bao gồm Harold Robbins, Ian Fleming, Edna O’Brien, Brendan Behan, Oscar Wilde, D.H. Lawrence, J.D. Salinger, John Updike, Iris Murdoch và F. Scott Fitzgerald.
Tuy nhiên, bộ sưu tập này sắp được chuyển đến Cơ quan Lưu trữ Quốc gia Ireland trong khuôn khổ quá trình bãi bỏ các đạo luật kiểm duyệt xuất bản.
Đáng chú ý, những ghi chú, biên bản họp và sổ lưu trữ của các kiểm duyệt viên, trong đó ghi rõ lý do từng cuốn sách bị cấm, cũng sẽ lần đầu tiên được công khai. Đây được xem là nguồn tư liệu quan trọng đối với các nhà nghiên cứu lịch sử xã hội và hoạt động kiểm soát của nhà nước.

Orlaith McBride, Giám đốc Cơ quan Lưu trữ Quốc gia Ireland, cho biết các kiểm duyệt viên từng cấm những tác phẩm bị cho là đi ngược hoặc làm suy yếu đạo đức công chúng. Những nội dung bị xem là không lành mạnh hoặc gợi ý sự vô đạo đức về tình dục đều có thể trở thành đối tượng kiểm duyệt.
Thậm chí, đôi khi chỉ một chi tiết ẩn ý có khả năng bị cho là dẫn đến sự tha hóa hoặc suy đồi cũng đủ khiến tác phẩm bị cấm.
Nhiều tác phẩm văn học nổi tiếng từng bị đưa vào danh sách cấm
Các tài liệu được lưu giữ bao gồm những cuốn sách xuất bản trong giai đoạn 1926–1996, từ tiểu thuyết giải trí bình dân, tác phẩm văn học kinh điển đến các công trình nghiên cứu học thuật.

Theo bà McBride, những nội dung đề cập đến kế hoạch hóa gia đình, biện pháp tránh thai và bạo lực thường có nguy cơ bị cấm.
Không chỉ nội dung, hình ảnh trên bìa sách cũng có thể khiến một tác phẩm bị kiểm duyệt. Điển hình là cuốn tiểu thuyết *The Country Girls* xuất bản năm 1960 của nhà văn Edna O’Brien.
Đây là tác phẩm mang tính đột phá vào thời điểm ra mắt, nhưng hình ảnh trên bìa sách lại bị xem là không phù hợp.
“Cách thể hiện rất tinh tế, nhưng vẫn có thể nhận ra những đường nét cơ thể phụ nữ. Vấn đề không chỉ nằm ở nội dung mà còn ở hình ảnh”, bà McBride nhận xét.
Trong danh sách sách từng bị cấm có nhiều tác phẩm nổi tiếng như: The Picture of Dorian Gray của Oscar Wilde, Borstal Boy của Brendan Behan và Lady Chatterley’s Lover của D.H. Lawrence.
Bên cạnh đó là những cuốn tiểu thuyết giải trí có tiêu đề gây chú ý như The Baby Doll Murders, A Doctor and his Mistress và Torrid Tale of a Wicked Town.
Một số công trình nghiên cứu như Sexual Life in England Past and Present hay tuyển tập tác phẩm của Pierre Louÿs, nhà thơ người Bỉ đầu thế kỷ XX, cũng từng bị đưa vào căn phòng lưu trữ sách cấm.

Theo Brian Hughes, giảng viên lịch sử tại Trường Mary Immaculate thuộc Đại học Limerick, Hội đồng Kiểm duyệt Xuất bản Ireland từng áp dụng cách định nghĩa rất rộng đối với những nội dung bị coi là không đứng đắn hoặc khiêu dâm.
Ông cho rằng nhiều người ngày nay có thể bất ngờ khi biết những cuốn sách nói trên từng bị cấm, bởi quan niệm xã hội đã thay đổi đáng kể.
Sự thay đổi này phản ánh quá trình hình thành một xã hội tự do và thế tục hơn, đồng thời cho thấy quan điểm của người dân về tình dục và xu hướng tính dục đã có nhiều chuyển biến.
Ireland thành lập cơ quan kiểm duyệt sách từ năm 1926
Năm 1926, không lâu sau khi giành độc lập, Nhà nước Ireland tự do thành lập Ủy ban Văn học Độc hại (Committee of Evil Literature), gồm 5 thành viên, với nhiệm vụ bảo vệ đạo đức công chúng.
Ủy ban này đề xuất xây dựng hệ thống kiểm duyệt nghiêm ngặt, dẫn đến sự ra đời của Hội đồng Kiểm duyệt Xuất bản và một hội đồng phúc thẩm. Trong một thời gian, Hội đồng Kiểm duyệt Xuất bản từng do một linh mục Công giáo đứng đầu.

Các kiểm duyệt viên xem xét tài liệu do người dân, cán bộ hải quan và cơ quan thuế vụ gửi đến. Họ cũng chủ động tìm kiếm sách thông qua dịch vụ đăng ký của Câu lạc bộ Sách *The Times*.
Những cuốn sách và ấn phẩm được lưu giữ tại Bộ Tư pháp, Nội vụ và Di cư Ireland sẽ được chuyển đến Cơ quan Lưu trữ Quốc gia sau dịp Giáng sinh. Tại đây, chúng được bảo quản, lập danh mục và lưu trữ.
Bà McBride cho biết nhiều cuốn sách là bản in đầu tiên, đồng thời đã xuống cấp do tuổi đời lâu năm nên sẽ không được đưa ra phục vụ công chúng trực tiếp. Tuy nhiên, độc giả vẫn có thể tìm mua những tác phẩm này trên mạng hoặc tại các hiệu sách.
Trong khi đó, các sổ đăng ký, ghi chú của kiểm duyệt viên cùng thư từ của người dân và các tổ chức liên quan đã được chuyển giao trong tuần này. Những tài liệu này đang được bảo quản trước khi chính thức công khai.
Theo bà McBride, đây là nhóm tư liệu đặc biệt đáng chú ý bởi chúng không chỉ ghi lại các quyết định kiểm duyệt mà còn hé lộ cách các cơ quan chức năng nhìn nhận và đưa ra lý do cấm từng tác phẩm trong quá khứ.