Ẩn mình giữa những vách núi đá tại bang Maharashtra, miền Trung Ấn Độ, hai quần thể hang động Ellora và Ajanta gây ấn tượng bởi quy mô kiến trúc đồ sộ, kỹ thuật đục đẽo tinh xảo cùng những tác phẩm nghệ thuật có tuổi đời hàng nghìn năm. Đằng sau vẻ đẹp ấy là nhiều bí ẩn về cách người xưa tạo dựng và bảo tồn các công trình này.
Đền Kailasa – kiệt tác được đục đẽo từ trên xuống
Nằm trong quần thể hang động Ellora, đền Kailasa là một trong những công trình kiến trúc đá nguyên khối ấn tượng nhất thế giới. Ngôi đền có niên đại khoảng thế kỷ VIII, được tạo tác trực tiếp từ một khối đá bazan khổng lồ.
Nhìn từ trên cao, quy mô của công trình khiến nhiều người kinh ngạc. Đền cao khoảng 30 m, dài 90 m và rộng 53 m, bao gồm khu điện thờ trung tâm, cổng vào nhiều tầng, đại sảnh, các cột đá độc lập, tượng voi kích thước như thật và hệ thống hành lang bao quanh.
Điểm đặc biệt là công trình không được xây dựng theo phương pháp thông thường từ nền móng lên trên. Thay vào đó, các nghệ nhân đã đục đẽo khối đá từ trên xuống, từng bước tạo hình toàn bộ kiến trúc.
Ước tính, hơn 200.000 tấn đá đã được đục bỏ bằng phương pháp thủ công để hình thành cấu trúc cơ bản. Sau đó, các nghệ nhân tiếp tục bổ sung những đường nét chạm khắc và hoa văn trang trí tinh vi.
Cách thức xây dựng đền Kailasa đến nay vẫn là câu hỏi lớn đối với giới nghiên cứu. Ngay cả các nhà khảo cổ học và sử học cũng chưa thể giải thích đầy đủ làm thế nào những nghệ nhân thuộc triều đại Rashtrakuta có thể thực hiện một công trình phức tạp như vậy với kỹ thuật của thế kỷ VIII.
Một bí ẩn khác là hàng trăm nghìn tấn đá được lấy ra khỏi núi đã được vận chuyển và xử lý như thế nào.
Qua nhiều thế kỷ, không ít giả thuyết được đưa ra để lý giải quá trình xây dựng ngôi đền. Thậm chí, có giả thuyết cho rằng công trình được tạo nên bởi người ngoài hành tinh. Tuy nhiên, hiện chưa có bằng chứng khoa học xác nhận những suy đoán này.
Bên trong đền Kailasa, các bức tường và hành lang được trang trí bằng hệ thống phù điêu, tượng điêu khắc công phu. Nhiều tác phẩm mô tả các nhân vật thần thoại, cảnh chiến đấu, những sinh vật kỳ lạ cùng hình tượng voi và sư tử. Các chi tiết được thể hiện tỉ mỉ, cho thấy trình độ điêu khắc đáng kinh ngạc của những nghệ nhân thời cổ đại.
Ellora – quần thể kiến trúc đá có quy mô đồ sộ
Cách thành phố Mumbai khoảng 320 km, quần thể Ellora trải dài khoảng 2 km dọc theo một vách núi cao. Đây là một trong những khu di tích hang động lớn nhất Ấn Độ, với các công trình được đục trực tiếp vào đá bazan.
Trong số khoảng 100 hang động được tạo tác từ năm 600 đến năm 1000 sau Công nguyên, hiện có 34 hang mở cửa cho khách tham quan. Du khách cần dành gần trọn một buổi sáng mới có thể khám phá sơ lược những công trình tiêu biểu nhất.
Không gian bên trong các hang động rộng lớn hơn nhiều so với hình dung thông thường. Những cột đá, mái vòm, hành lang và các chi tiết chạm khắc tạo nên hệ thống kiến trúc phức tạp, phản ánh trình độ xây dựng và nghệ thuật của cư dân Ấn Độ cổ đại.
Một số cột đá tại Ellora được chạm khắc hình yali – sinh vật thần thoại có khuôn mặt voi và thân hình sư tử, biểu tượng cho sức mạnh và lòng dũng cảm.
Quần thể Ellora được UNESCO công nhận là Di sản thế giới, không chỉ bởi giá trị nghệ thuật mà còn nhờ những thành tựu kỹ thuật đặc biệt trong quá trình tạo tác các công trình từ đá nguyên khối.
Đáng chú ý, các công trình tại đây phản ánh sự đa dạng về kiến trúc và tín ngưỡng trong lịch sử Ấn Độ. Đây cũng là một trong những yếu tố làm nên giá trị văn hóa đặc biệt của quần thể di tích.
Ajanta – quần thể hang động từng biến mất hơn 1.200 năm
Cách Ellora khoảng hai giờ lái xe là quần thể hang động Ajanta, một địa điểm khảo cổ nổi tiếng khác của bang Maharashtra.
Khác với Ellora, Ajanta nằm dọc theo một vách đá dựng đứng có hình móng ngựa, được bao quanh bởi khu rừng xanh rậm rạp. Nhìn từ một ngọn đồi gần đó, toàn bộ quần thể hiện ra như được giấu kín giữa thiên nhiên.
Ajanta gồm khoảng 30 hang động được đục vào vách đá. Công trình cổ nhất được cho là có niên đại từ thế kỷ II trước Công nguyên, trong khi giai đoạn xây dựng tiếp theo diễn ra trong khoảng năm 480-600 sau Công nguyên.
Sau thời kỳ phát triển, quần thể dần bị bỏ hoang và bị thiên nhiên che phủ. Ajanta gần như biến mất khỏi tầm mắt con người trong hơn 1.200 năm.
Mãi đến năm 1819, John Smith, một sĩ quan quân đội Anh đang đi săn trong khu vực, tình cờ phát hiện ra các hang động. Sự kiện này đã đưa một quần thể kiến trúc cổ có giá trị lớn trở lại với thế giới.
Hiện nay, du khách có thể đi bộ theo những con đường dốc thoai thoải để tiếp cận các hang động, ngang qua những thác nước theo mùa và cảnh quan núi rừng rộng mở.
Những bức bích họa hàng nghìn năm tuổi
Một trong những giá trị nổi bật nhất của Ajanta là hệ thống tranh tường và bích họa được tạo nên bằng thuốc nhuộm tự nhiên. Các tác phẩm bao phủ nhiều khu vực trên tường và trần hang, thể hiện hình ảnh con người, động vật, hoa lá, những họa tiết hình học và các cảnh sinh hoạt trong quá khứ.
Dù được bảo vệ khỏi sự can thiệp của con người trong thời gian dài, các bức tranh tại Ajanta hiện đang xuống cấp do tác động của môi trường. Vị trí nằm sát vách núi, giữa khu vực rừng rậm, khiến công trình phải đối mặt với tình trạng xói mòn và hư hại.
Một số biện pháp bảo tồn đã được áp dụng, trong đó có quy định không mang giày dép và không sử dụng đèn flash khi chụp ảnh bên trong hang. Số lượng khách tham quan cùng thời điểm cũng được giới hạn nhằm giảm tác động đến các tác phẩm cổ.
Trong không gian thiếu ánh sáng, những đường nét hoa lá, hình người và họa tiết trang trí dần hiện ra khi mắt người xem thích nghi với bóng tối. Nhiều bức tranh vẫn giữ được những chi tiết tinh tế dù màu sắc đã phai nhạt, lớp sơn bong tróc sau hàng thế kỷ.
Một trong những tác phẩm nổi bật nhất nằm tại hang số 1. Bức tranh có niên đại từ thế kỷ V, được đánh giá cao nhờ bố cục và kỹ thuật thể hiện tinh xảo. Dù đã chịu ảnh hưởng của thời gian, tác phẩm vẫn cho thấy trình độ hội họa đáng kinh ngạc của người xưa.
Các hang động tại Ajanta từng được sử dụng làm không gian sinh hoạt, nghỉ ngơi và tổ chức các hoạt động cộng đồng. Trong thời kỳ phát triển, nơi đây có đông người cư trú và nhận được sự bảo trợ của hoàng gia, góp phần tạo điều kiện cho nghệ thuật kiến trúc và hội họa phát triển.
Những di sản cần được bảo tồn
Dù cùng nằm trong bang Maharashtra và đều được tạo tác trực tiếp từ đá, Ellora và Ajanta mang những đặc điểm kiến trúc riêng. Nếu Ellora gây choáng ngợp bởi quy mô của các công trình nguyên khối, Ajanta lại nổi bật với hệ thống hang động nằm giữa cảnh quan thiên nhiên cùng những bức bích họa cổ.
Điều khiến giới nghiên cứu và du khách quan tâm không chỉ là vẻ đẹp của hai quần thể, mà còn là khả năng tồn tại của chúng qua hàng nghìn năm.
Trong khi nhiều công trình cổ đại khác từng bị tàn phá bởi chiến tranh, thiên tai và hoạt động khai thác của con người, phần lớn kiến trúc tại Ellora vẫn được bảo tồn tương đối tốt. Ngược lại, các bức tranh tại Ajanta đang chịu sức ép lớn từ quá trình lão hóa và tác động của môi trường.
Đã có những đề xuất hạn chế, thậm chí đóng cửa một số hang động đối với khách tham quan nhằm bảo vệ các tác phẩm nghệ thuật quý giá. Bài toán đặt ra hiện nay là làm thế nào để vừa duy trì khả năng tiếp cận di sản, vừa ngăn chặn những tổn hại không thể đảo ngược.
Sau hàng nghìn năm, Ellora và Ajanta vẫn là minh chứng nổi bật cho khả năng sáng tạo của con người thời cổ đại. Những công trình được đục đẽo từ núi đá, cùng các bức tranh còn lưu giữ dấu vết của một nền văn minh lâu đời, tiếp tục đặt ra nhiều câu hỏi mà giới khoa học chưa thể giải đáp trọn vẹn.
