Hà Nguyễn - Ngọc Lài

Dù nặng mang chức trách già làng hay không, những người con của buôn làng K'ho này vẫn miệt mài với khát vọng gìn giữ, thắp sáng xuyên suốt ngọn lửa văn hóa dân tộc. Trong khát vọng của riêng mình, có người khắc khoải với, đau đáu với sự lụi tàn của tiếng cồng chiêng, có người "liều mình" chống lại nạn chảy máu chiêng, ché, xà gạc cổ của cha ông.

Nhiều người K'ho không biết nguồn gốc xuất xứ của chiếc ché đến từ đâu, từ lúc nào. Thế nhưng với họ, chiếc ché trong nhà không chỉ là vật thể hiện sự uy tín, đẳng cấp, sự giàu sang của người sở hữu mà còn được xem là vật chứa đựng linh hồn, tổ tiên mỗi gia đình, là nơi trú ngụ của thần linh, ... Ché được người K'ho tôn kính, thờ phụng trong nhà như một vị thần.

Cuộc hôn nhân của đôi nam nữ người K’ho chỉ được cộng đồng cũng như hệ thống thần linh của dân tộc này công nhận sau khi họ đã tổ chức đám cưới nhỏ, đám cưới lớn. Tuy nhiên, để đến được với nhau, các cặp đôi phải trải qua những luật tục mà có thể nó sẽ trở thành vòng xoáy nợ nần đến chết cũng chưa trả xong.

Trong vô vàn luật tục dị biệt, phạt vạ được xem là hình phạt hà khắc nhất cho người không chung thủy, vi phạm chế độ hôn nhân gia đình của người K’ho. Tuy nhiên, đâu đó giữa những điều khoản hà khắc của luật tục này, người ta vẫn thấy chút dễ dãi đến bất ngờ khi "kẻ có tội" sẽ được tha thứ sau một đêm "mây mưa" cùng người chịu tổn thương.

Trong vô vàn luật tục dị biệt, phạt vạ được xem là hình phạt hà khắc nhất cho người không chung thủy, vi phạm chế độ hôn nhân gia đình của người K’ho. Người ngoại tình không chỉ bị buôn làng ghẻ lạnh, khinh miệt mà còn phải chịu hình thức nộp phạt bằng hiện vật, thậm chí cả mạng sống.